Bi boneya 8emîn Festîvala Filmên Kurdî ya Berlînê!

            Merheba!

            Min di 2011an de dest bi vê blogê kir û her dû salên şûn de hinekî aktîf bû, lê hin bi hin rawestiya bi awayekî xwezayî. Pêşî kar û barê akademiyê, ders, nivîs û xebatên akademîk wext nehişt ku berê xwe bidimê. Bêguman rewşa salên dawî ku em di nav de derbasbûn jî hinekî bandor lê vê neçalakbûnê kir, pêvajoyê hinekî em westandin, em rawestandin! Lê êdî divê hêdî hêdî ev rewş jî biguhere! Min jî xwest vê rewşê bi nivîseke derbarê 8emîn Festîvala Filmên Kurdî ya Berlînê biguherînim.

            8emîn Festivala Filmên Kurdî/Berlîn

Dîroka sînemaya kurdî carina bi filmê Zarê/Zerê tê destpêkirin ku di 1926an de hatiye kişandin. Û carina bi sînemaya Yılmaz Guney ku nasnemaya wî ya kurdî (û herweha ya sînemaya wî) piştî 1980yî li sirgûnê bêhtir derdikeve pêş. Wekî din dikare bê goti ku salên 90î di warê çand û hûnerê de -bi taybetî li Tirkiyeyê- destpêkeke nû bû ji bo kurdî û xebatên derbarê kurdî û bêguman bandor li ser sînemaya kurdî jî kir ku encamên wê di dawiya salên 90î de hêdî hêdî derketin meydanê.

Salên 2000î, bi gotineke din destpêka sedsala 21emîn, ji bo sînemaya kurdî jî xaleke din a girîng e ku hin bi hin xwe nas kir, xwe da naskirin. Îro ji hemû parçeyan û herweha ji nav kurdên diyasporayê gelek kurd hene ku bi sînemayê ve eleqedar dibin, sînemaya kurdî pêş ve dibin.

Di vê pê(ş)deçûnê de û pêvajoyê de pêwîstiyên avakirina platformên sînemayê derketin meydanê ku festîval wek bersiveke wan bûn. Bawerim di vî warî de Festîvala Filmên Kurdî ya Londonê (LKFF- http://www.lkff.co.uk/) ya pêşî ye ku heta îro jî dewam dike û îsal di navbera 13-22 Nîsana 2018an de ya 10emîn hati lidarxistin. Herweha Festîvala Navnetewî ya Duhokê jî divê bê bibîranîn ku îsal dê ya 6mîn bê lidarxistin (bnr. http://duhokiff.com/).

Yeke din jî Festîvala Filmên Kurdî ya Berlînê ye ku îsal min derfet dît hinekî beşdar bibim. Bi rastî haya min jê tune bû heta ku mamosteyê Sînematografiyaya Kurdî hevalê min Yılmaz Özdil xeber da min. (Li vir divê çend gotin ji bo Yılmaz Özdil bên gotin, ji ber ku bi xîret û tevgera wî îro dersên derbarê sînemaya kurdî li Zaningeha Mardîn Artukluyê li beşa Ziman û Çanda Kurdî de tên dayîn û xwendekar derbarê sînemaya kurdî de agahdar dibin, bi sînemaya kurdî re eleqedar dibin ku ji bo xwendekaran derfeteke gelekî biqedir e).

8emîn Festîvala Filmên Kurdî ya Berlînê di navbera 23-29 Tebaxê de bû (http://kurdischesfilmfestival.de/). Divê bê gotin ku ev festîval bi ked û xebata Mehmet Aktaş ji 2002an û vir de tê lidarxistin. Tişta min fam kir Mehmet Aktaş bi tena serê xwe û bi hemû bêderfetiyan vê festîvalê li dar dixe, û her weha kafeya ku bi navê Lorî vekiriye jî ji bo mazûvaniya hemû mêvan û beşdaran bi kar tîne. Heftiyekê xwarin-vexwarin aîdê Lorî bû. Bi gotineke din Mehmet Aktaş bi tena serê xwe (bêguman heval û kesên derdorê, xebatkarên Lorî û sînemagerên Kurd bi awayekî pê re ne) karê komele û saziyan dike û loma jî bi ya min eger rojekê xelatek bo sînemaya kurdî bê dayîn, divê yek ji xwediyê vê xelatê jî Mehmet Aktaş be.

Ez dîrej nekim, ji ber bêderfetbûnê û pirsgirêkên din tenê ez di dawiya heftiyê de du rojan beşdarî vê çalakiyê bûm, lê di van her du rojan de min gelek kes nas kirin, derhêner, lîstikvan û çalakvanên sînemaya kurdî, lê dîsa mixabin min li kêm filman temaşe kir. Yek jin wan filmê Bahman Gobadî yê bi navê Life on the Border- Jiyana li ser sînor bû ku Gobadî bi heft zarokên penaber ji Kobanî û Şingalê çekiribû. Gobadî kamera daye destê wan zarokên derhêner da ku bi çavê wan rewşa wan pêşî temaşavanan bike.

Yeke din jî belgefîlma Zanyar Adamî ya bi navê The Guerilla Son-Kurê Gerilla/Peşmerge bû ku hikayeteke şexsî ya xwe vedigot. Zanyar Adamî gava dixwest hikayeya bavê xwe bi kameraya xwe bikişe û belgefîlma wê paşerojê çêbike, rastî hikayeye xwe dihat û ev hikayeya zarokekî ku hê 5 salî ji dê û bavê xwe qût bûbû û bi tena serê xwe ber bi Swêde hatibû şandin bi awayekî hestiyar peşberî me dikir. Di wê tariya salonê de hîskehîska bi dizî ya girî dihat. Zanyar Adamî tevî her dû kurên xwe ew jî beşdarî film bû û bersiva pirsên temaşevanan da.

Dîmenek ji panela li Cafe Lorî

Roja din li Cafe Lorî panelek hebû li ser mijara "Di Dema Şer de Çêkirina Fîlman" ku Dr. Yılmaz Özdil, Hussein Hassan (Derhêner-lîstikvan) û Ayoob Ramadan (Wezîrê Çandê yê Herêma Behdînan) wek axaftvan bûn. Di vê panelê de her weha li ser pirsgirêkên sînemaya kurdî jî hinek nêrîn hatin bilêvkirin. Lê ji bo min tişta herî balkêş ew bû ku sînemagerên kurd zêde li ser "sînema"yê kûr dibin û girêdanên wê bi disîplînê din re zêde li ber çavan nagirin. Bi ya min pêwîstiya sînemaya kurdî bi nêrînên derveyî sehaya sînemayê jî hene wek antropolojî, sosyolojî, zimannasî û hwd.

Çend nêrîn derbarê sînemaya kurdî

Di vê nivîsê de ezê jî li gorî xwe û çavdêrîyên xwe- hêvî dikim wek hedderbaskirinê newe dîtin- fikir û pirsên ku derbarê sînemaya kurdî bi min re çêbûne parve bikim;

Dikare bê gotin ku mijara sînemaya kurdî bi awayekî şer û travmayên girêdayî şer in. Ji aliyekî ve normal e ji ber ku erdnîgarî û civak di nav şer de ne û derhêner û lîstikvan jî -heta niha- bêhtir ew kesên ku di nav şer de mezin bûne, an jî bi awayekî têkildarî şer bûne, aliyekî wan her di nav şer de bûye. Û xuya ye ku dê hê ev şer li ser erdîgariya kurdan û Kurdistanê dewam bike. Lê her çiqasî şer hebe li vê erndîgariyê, û sînema jî nikaribe xwe dûrî vî şerî bihele, hikayeyên din jî hene di nav jiyana kurdan de û bi ya min ev hikaye li benda derhêner û çêkeran in. Belkî jî nifşên nû dê berê xwe bidin van hikayeyan û rengekî din ên civakê pêşî bîneran bikin. Bi ya min ev yek ji bo bibingehebûna sînemaya kurdî jî pêwîst e. Wekî din li gorî fikra min ev nîşandana şer û mexduriyeta kurdan bi xwe re "self-oryantalîzm"ekê jî tîne û piştî demekê êdî bîneran jî aciz dike. Yanî wek pirs mirov bipirse; gelo dê heta kengî şer û travma mijarên sînemaya kurdî bin? gelo sînemaya kurdî dê bikaribe -an jî kengî dê bikaribe- xwe ji van mijaran dûr bixe û berê xwe bide mijarên din?

Belkî jî ev girêdayî niştecîbûnê ye ji ber ku "modernîzma kurdî" li derve ava bûye. Edebiyata modern, roman, mûzîk, wêne, û her weha sînema, loma dibe ku ji dûr ve tenê ev mijar hatibin "dîtin". Lê êdî ew dem derbas dibe û gelek kes li hûndir dest bi kar kirine. Dibe ku ev jî pêvajoyeke derbasiyê be û demeke lixwegerînê be ji bo sînemaya kurdî.

Hêvî dikim di pêşerojê de bi reng û deng û "nasname"yeke xwe sînemaya kurdî jî -mesele wek ya îranê- bikeve nav qada sînemaya dinyayê de. Bêguman ev jî bi alîkarî, hevkarî û barhilgirtina hemu saziyên kurdan dê pêkan be.

Lidarxistina festîvalan bi awayekî rêya derfetên bi vî rengî vedikin. Lê bi baweriya min ji bilî festîvalan platformên din jî divê bên avakirin. Wek mînak, ji bilî çend tez, pirtûk û nivîsên li ser înternetê zêde derbarê sînemaya kurdî zêde çavkanî tune ne. Îro em dibînim kovarên akademîk ên kurdî jî derdikevin, loma kovareke akademîk derbarê sînemaya kurdî jî îro dikare bê derxistin. Ev kovar hem dikare bibe platformek bo sînemaya kurdî û hem jî hevgirêdanek di navbera sînemaya kurdî û disîplînên din de. Mijar berfireh e û hêjayî niqaşê ye.

Me bi 8emîn Festîvala Filmên Kurdî ya Berlînê dest pê kir, û bi nêrîn û hêvî û peşnîyazan qedand. Wekî kesekî derveyî qada sînemayê nêrînên min jî derbarê festîval û sînemaya kurdî de ev in. Eger xeletiyek hebe ji niha ve lêborînê dixwazim ji pisporên vê sehayê.

04.09.2018

Hildesheim

Toplumun korku ve umut hali!

Zor günlerden geçiyoruz, kötü günlerden. her günün bir öncekinden daha da kötüleştiği kabus gibi günlerden geçiyoruz. Her sabah bir önceki günün rüya olduğunu düşünerek uyanıyoruz, fakat gerçeklik her sabah bir tokat gibi yüzümüzde, gözümüzde ve giderek vicdanımızda patlıyor.

Bir kısır döngü içindeyiz... konuşmanın anlamsız, "kelimelerin kifayetsiz", sessiz kalmanın vicdan sızlattığı bu kısır döngü içinde giderek kirleniyor, çürüyoruz toplum olarak içten içe. Bazılarımız farkında, büyük çoğunluk ise gayet memnun hayatından. Azınlıkta kalan bizler ise bizi bir sonraki güne “sağ salim” ulaştıracağına inandığımız umuda sarılıyoruz.

Ölümleri kanıksayan, hatta var olan ölümlerle yetinmeyen, daha fazlasını isteyen büyük çoğunluk daha fazla gibi, ya da sesleri daha çok çıktığındandır fazla görünmeleri.

Ajansların her gün verdiği ölüm haberleri bu büyük çoğunluğu hiç de rahatsız etmiş gibi gözükmüyor. Rahatsız olanların da sesi çık(a)mıyor. Daha da kötüsü, bir yıl öncesinden hükümet yakını kalemlerin "öngördüğü" gibi "alışıyoruz" galiba bir bütün olarak. Fakat bu, sonuçlarını sonradan daha şiddetli hissedeceğimiz hastalıklı bir "alışkanlık" durumu. 15 Temmuz daha bir alıştırdı bizi sanki her şeye…

15 Temmuz "kalkışması" neydi? Kim vardı,  kimler destek verdi, kim arka çıktı, asıl amacı neydi? siyasi ayağı ya da ayakları kimdi? soruları tam olarak cevabını bulmadan, Türkiye Suriye iç savaşına "doğrudan" müdahil oluyor, daha da içerilere inme konusunda süper güçlerle pazarlıklar yapılıyor. Ve daha fazla ölüm, gözyaşı, baskı anlamına gelen bu "müdahil" olma durumuna karşılık bir karşı-tepki görülmüyor; bu "müdahale"yi savunmak ve övmek serbest, fakat eleştirmek yasak oluyor. Bu konuda fikir beyan siyaset bilimciler (Mardin Artuklu Üniversitesi Uluslararası ilişkiler ve Siyaset Bilimi Bölümü Öğretim Üyesi Naif Bilmedi örneğinde olduğu gibi) görevlerinden uzaklaştırılıp cezalandırılabiliyor. “Barış isteyen akademisyenler” fırsattan istifade birer birer görevlerinden uzaklaştırılıyor. Akademi suskunluğa gömülüyor…

Hepimize "susun!" diyorlar, ya alkışlayın ya da sesinizi çıkarmayın diyorlar. Fikirlerinize, eleştirilerinize ihtiyacımız yok diyor kısacası... Susarsanız belki size dokunmayız demek istiyorlar... Ülkenin içinde bulunduğu durum ile ilgili “muhalif” bir ses çıkmasını istemiyorlar. Temel problemleri hakkında konuşulmasını da…

Ülkenin kuruluşundan bu yana en "temel" problemi Kürtler oldu ve hala "Kürt sorunu" en temel problem.

Bu konuda her Başbakanın göreve geldiğinde yeni "paket" açıklaması bir gelenek halini almış ve bu geleneğe sayın Binali Yıldırım da uyuyor. Fabrikalar kurulacak, istihdam sağlanacak ve "çözüm mözüm" olmayacak. Bir yanda ekonomik tedbirler alınacak, halka iş, aş verilecek, diğer yandan devlet-halk arasında gönül köprüleri inşa edilecek. Fakat bu köprü inşa etme işinde de bir sıkıntı var gibi.

Şöyle ki; Hükümet ve devletin zamanında Başbakan Davutoğlu'nun bir "geleneksel" ziyarette ifade ettiği gibi "bölgedeki halkın kalbine" gitmek için Kürt illerinde valiliklerin, emniyetin, askeriyelerin ve karakolların çevresi büyük duvarlarla çevrilmiş, duble yolların karakola yakın bölümleri tek yola dönüştürülmüş, örneğin Diyarbakır'ın hemen her noktasında arama yapılan "güvenlik" noktaları oluşturulmuş falan. Kuşkusuz bütün bunlar örgütün bombalı eylemlerine karşılık alınmış güvenlik tedbirleri, fakat bu durumun devlet-halk arasındaki "gönül köprüsü" inşası gibi durmadığı ve ona hizmet etmediği dışarıdan bakan bir göze görülmeyecek gibi değil.

Daha çok "gönüllere korku salmak" ile ilişkili görünüyor. Geleneksel paketin içinde yer alan "terör örgütü ile bağlantılı 14 bin öğretmenin görevlerinden uzaklaştırılacağı" müjdesi de bununla ilgili. Sonra akademisyenler, hukukçular, sağlıkçılar...önce "ses" verenler, sonra "sessiz" kalanlar...

On binlerce öğretmeni, polisi, askeri bir gecede "FETÖ" bağlantısı ile görevden alan hükümet "kandırıldık" söylemi ile "siyasi sorumluluk"tan kaçmaya çalışıyor, olmayınca çözümü yine solcu, demokrat ve kürtleri hedef göstermekte buluyor. Olmuyor, çünkü bir yanda "kandırıldık" deyip işin işinden sıyrılmaya çalışırken, diğer yandan bir gazeteye abone olan, bankaya para yatıran ve o görüşlere "sempati" duyan sıradan bir öğretmeni, bir memuru "terör örgütü üyesi" olarak işten atmayı her şeyden önce kendi tabanına anlatamıyor. Anlatamayınca da geleneksel "çözüm"e, "başka bir hedef bulma"ya yöneliyor ve 40 yıldır işe yarayan "bölücülük" üzerinde yeniden hayat bulmaya çalışıyor.

Diğer yandan herkesin kendisinden "korktuğu" bir "korku toplumu" inşa etmeye çalışıyor gibi görünüyor.

Aslında 14 yıl boyunca iş başında olan hükümetlerin başından beri başarılı olduğu noktalardan bir tanesi herkesi kendi "kişisel sorunu" ile meşgul etmesi olmuştur. Böylece "kişisel sorun"larıyla meşgul, kendi korkularına hapsolmuş, başkalarının sorunlarına, acılarına duyarsız bir toplumsal halet-i ruhiye ortaya çıkarmış. Atılan "ben" değilsem "iyi olmuş"tur.

14 bin öğretmeni işten atacağız denildiğinde toplumsal bir histeri ile "yetmez, daha fazla" diyen sosyolojiyi bir de buradan okumakta fayda var.

Ölüm karşısındaki durumu da aynı şekilde. Bu yüzden devlet erkanı daha fazla güneşte beklemesin diye "şehit"in üzerine kepçeyle toprak dökülmesi pek de yadırganmıyor. Dahası daha fazla "şehit" olsun diye çarpıyor eller, yeter ki "şehit" o olmasın...

14 bin öğretmene ilişkin listeler valiliklerde, herkeste bir "umutsuzluk" hali, "listede adım var mı" acabası; ve büyük bir sessizlik... Bayram geliyor, devlet ve hükümet bir araya gelmiş "kurban"a girmişler sanki... Bu seneki kurban büyük bir "kamu görevlileri"... kes kes bitmez...

İşte böylesi günlerden geçiyoruz, "iyi" hissetmenin, akıl ve ruh sağlığımızı korumanın bu şartlar altında gerçekten zor olduğu günlerden... Hala delirmediysek ve hala "ses"imiz çıkıyorsa "umut"tan, "dayanışma"dan, özgürlüğe, barışa, "her şeyin mümkün olduğu" bir yer ve zamana olan inançtan olsa gerek...

09.09.2016

Mardin

The Hundredth Years of Sykes-Picot and Kurds

15th of May is celebrated as 'Kurdish Language Day' among Kurdish people in Turkey (North Kurdistan) since 2006 and also in the 'North-affiliated' Rojava. The day refers to the publishing of the Hawar journal in the Latin alphabet by the Kurdish linguist Celadet Bedirkhan in 1932.

While that day is celabrated by some Kurds, mainly Kurds who are using the Latin alphabet, the next day 16th of May concerns all Kurds regardless in which part they are living. Because their social, cultural and political situation somehow depend on this day which it is the hundredth anniversary of the 'famous' Sykes-Picot agreement which had been signed 100 years ago by the British Mark Sykes and his counterpart George Picot.

The confidential Sykes-Picot agreement has turned 100 years today, but its effects can still be seen in the region, even though it had never applied legally. The idea behind the agreement was the partition of Ottoman lands in the Middle East  between two super powers of that time, France and the British Kingdom, and also to create areas of power for themselves. The lands that were discussed to be divided up were legally Ottoman's but in reality it was Kurdish inhabited area, and the ones who would be affected were also Kurds.

The agreement had not been applied because the third partner, Russia revealed the agreement after the October Revolution and withdrew from the agreement. It had not been applied but it would not be wrong to say that the later agreements were constructed on its idea.

It is, as mentioned above, obvious that the most affected people by the Sykes-Picot agreement were and are still Kurds. After the Ist World War the 3 new 'nation-states' emerged and Kurdish inhabited Ottoman lands were divided up between those states which left Kurdish people stateless and 'divided'. If one reason was the super-powers' self-interests, the next one was that Kurdish politics were not united and they also were not sure what they wanted, and in the ground, the 'nationalistic' ideas were not spread out among Kurdish people. It can be said that their main motivation was their 'religious identity' rather than their 'national' identity, and in Anderson's aspect they were not an 'imagined community' in the Kurdish people's mind. Kurds were in the battle fronts in the War, but they could not make to be at the table after that.

As a result of the agreements based upon 'Sykes-Picot' ideas, Kurds were not only divided up geographically, but also, socially, culturally, and politically. The latter ones are more important because what problems they have been facing now are emerging from those 'partitions'. Using different alphabets and also the celebration of 'Kurdish National Day' in the 'North' (and north-affiliated areas) is just one of them.

Coming back from Kurdistan Region a friend told me that he felt more closer to 'Turks' culturally than 'Kurds' in KRG or another part. He is not the only one and it is a cultural result of 100 years dividing up which makes him feel like this. Still defining himself as a Kurd in the broader 'Kurdish nationality' including all Kurds from all parts is another aspect of Kurdish nationalism developing in recent years.

After 100 hundred years, today Kurds are again in the battle fronts against IS(IS), with the allies of super powers and this time differently they are also protecting their own lands while the Middle East is undergoing a re-shaping process.

Super powers, namely USA and Russia, acting according to their interests seem that they want to keep the 'official' borders- at least for now- drawn a hundred years ago and try to solve the problems between those 'drawn' borders because of their 'nation-state' allies in the region, which creates another handicap. They seem to be in the searching process for a solution that does not injure both their and their allies' interests.

The main point for Kurds in this situation is themselves and their acting with each other. It is also important for them to look at their history and take lessons from it.

In this point, the conference held at the University of Sulaimani on 3-4th of May on the subject of "The Kurdish Case and Sykes-Picot Agreement: From 1916 to 2016" was very important. It is a good point that Kurds are discussing the history and Kurdish case in the academic sense in the international conference even though there were not too many academics from other parts.

Behind all the political interests of every political group or party such conferences will contribute other perspectives on solving the Kurdish case to Kurdish politicians and people, and also their allies in the re-shaping process of the region.

16.05.2016

21ê Sibatê: "Roja Aşîtiya Zimanan"!*

Di rojên dijwar de derbas dibe ev erdnîgariya ku em li ser dijîn û di rojên dijwar  de derbas dibin em tev de. Hawîrdorê me di nav agirê dojehê de ye ku 'mirin', 'kuştin' 'qetlîam', 'koçberî', 'penaberî' wek buyerên ji rêzê tên dîtin. Yê ku di van roja de me bigîhîne hev, me bîne cem hev 'ziman' e, rêzgirtina zimanan e û 'aşîtiya zimanan' e.

Li gor mirovnas (antropologan) ziman, ango behremendiya axaftinê hêmaneke bingehîn ya mirovahiyê ye ku wan ji cureyên din yên prîmatan cûda dike (Calvin Wells, İnsan ve Dünyası, 1994:157). Bi riya ziman û axaftinê mirov têkiliyek civakî didênin, hevdû nas dikin, his û ramanên xwe ji hev re dibêjin û bi hev didin famkirin. Ji ber vê yekê jî di avakirin û berdewamiya civakê de ziman tevî çandê cihekî sereke digire.

Bêguman her civakek, her gelek bi zimanê 'xwe', bi zimanê dayika xwe vê berdewamiya civaka xwe pêk tînê. Çanda xwe, çi bi nivîskî û çi bi devkî, bi zimanê xwe diveguhezê nifşên pêşiya xwe. Ji ber vê yekê jî 'zimanê dayikê', 'zimanê zikmakî' meseleyek bi qedr û qiymet e; û ji ber vê yekê jî qedexekirina perwerdehiya bi zimanê zikmakî, an jî danîna astengên li pêşiya wê, rê li ber 'aşîtiya civakî' digire, ji ber ku di navbera wan de têkiliyek newekhev, têkiliyek serdest-bindest derdixê meydanê.

Di nav civakên ku bingeha xwe li ser têkiliyên wekhev, bingeha xwe li ser pirçandî û pirzimanî ava kirine de aşîtiya civakî û her weha aşîtiya zimanan jî bêhtir bi pêşketî ye. Wek sembol 21ê Sibatê jî vê yekê îfade dike.

Li dinyayê 21ê sibatê wek 'roja navnetewî ya zimanê zikmakî an jî zimanê dayikê  tê pîrozkirin. Dîrok û 'çîrok'a vê rojê bi sernavê vê nivîsê ve jî gelekî têkildar e. Aşîtî û ziman, zimanê aşîtî an jî aşîtiya ziman(an).

Di 21ê Sibatê sala 1952an de xwendekarên Bengalî yên zaningeha Dakka ya Bangladeş (ku wî wextî girêdayî Pakîstan e û wek 'Pakîstana Başûr' tê binavkirin) ji bo mafê xwe yê zimanê zikmakî, ji bo ku zimanê wan yê zikmakî bibe zimanêk ji yê fermî çalakiyekê lidardixin. Polis êrîşê çalakiyê dikin û 4 xwendekaran dikujin. Ev yek piştre dibe bingeha 'roja navnetewî ya zimanê zikmakî'.

21ê Sibatê ji hêla UNESCO ve di 17ê Mijdarê sala 1999an de bi helwesta 'pêşxistina parastina zimanên ku ji hêla hemû gelên cihanê ve tên bikaranîn' wek 'roja navnetewî ya zimanê zikmakî' hatiye qebûlkirin û ji wê rojê ve di çarçoveya pirzimanî û pirçandî de çalakî tên lidarxistin. Di derbarê vê yekê de rêvebirê giştî yê UNESCO Irina Bokova weha dibêje; "zimanên dayika di nêrîneke pirzimanî de bingehîn hêmanên perwerdeyê ne, ku bi serê xwe ji bo bihêzkirina jin û mêran û civakên wan binyad e. Ji bo ku tu kesî li  paş nehêlin, ji bo ku bona hemû kesan dahatuyek bêhtir biheq û biberdewam saz bikin divê em vê hêzê nas û xwedî bikin".[1]

Lewma, ji bo perwerdeyek baş, ji bo jin û mêrên bihêz, ji bo aşîtiyeke civakî berî her tiştî divê perwerdeya zimanê zikmakî were teşwîqkirin. Ji ber ku perwerdeya bi zimanê zikmakî ji bo geşedana civakî û derûnî ya mirov jî gelekî girîng e û kesayetî û bixwebaweriya mirov jî bi pêş dixe.

Tirkiye û rewşa zimanên zikmakî:

Ev erdnîgariya ku em li ser dijîn û hawirdorê me ji aliyê çand û zimanan ve gelek dewlemend e, lê mixabin desthilatdarên vê erdnîgariyê ji vê diyardeyê bêxeber xuya dikin, an jî ji ber ku vê diyardeyê ji bo desthilatdariya xwe wek xetereyekê dibînin xwe bêxeber dikin û naxwazin vê yekê zêde bînin ziman. Kesên ku vê yekê tînin ziman jî di çavên wan de 'kesên nebaş' tên dîtin. Ev nêrîn rê li ber aşîtiya civakî jî digire.

Desthilatdarên Tirkiye jî bi salan bi heman helwestê xwe kerr û kor kirin, ziman û çandên di nav vê erdnîgariyê de nasnekirin û bi vê yekê hem rê li ber geşedana van çand û zimanan girtin û hem jî rê li ber aşîtiya civakî, an jî aşîtiya di nav civakan de girtin.

Di salên dawî de, piştî windakirina ewqas wext û canan, di vî warî de hinek gav hatin avêtin, hinek pêşketin derketin meydanê. Weşanên pirzimanî di televîzyonên dewletê de dest pê kirin, di zaningeha de beşên zimanên 'zindî' hatin vekirin, dersên bijarte ketin bernameyên dibistanên seretayî de, lê dîsa jî mixabin ligel evqas geşedeanên erênî hîna jî mirov nikare bibêje ku dewletê helwesta xwe ya berê ji binî ve guhertiye. Di serî de ev ziman ne hatine 'naskirin', hîna jî wek zimanên 'zindî' tên binavkirin, di makeqanûnê de ev geşedan nehatine bicihkirin, mafê perwerdeya bi zimanê zikmakî di qanûnan de nehatiye pênasekirin û xuya dike ku di binehişan de jî ew helwesta berê nehatiye guhertin. Girtina 'dibistanên kurdî' yên ji hêla şaredariyan ve hatine vekirin vê yekê dide xuyakirin. Bêguman di vê mijarê de ji bo xwedîlênederketina van geşedanan sekna siyaseta kurdan -nemaze di serê pêşî de- jî dikare were rexnekirin, an jî divê ew xwe rexne bikin ku di vî warî de bikarbin pêşerojê hinekî biguherin.

Her çiqasî ji bo rewşa kurdî were gotin jî, tiştên li jor hatine bilêvkirin ji bo zimanên din yê ku li vê erdnîgariyê tên bikaranîn jî derbasdar in. Heta divê bêhtir bala xwe bide ser zimanên ku îro ber bi windayîbûnê ve diçin da ku bi awayekî ev ziman careke din geş bibin, winda nebin, ji ber ku her windabûn dewlemendiya çandî ya vê erdnîgariyê hinekî din qels dike. Ji ber ku ziman ne pelê darê ye ku piştî biweşe bihare careke din şîn be, ku winda bû careke din 'zindî' nabe.

Ji ber vê yekê jî, ne helwesteke ku wek wextekî wezîrekî ji bo kurdî gotibû 'zimanê rojane ye, ne yê zanistî', lê helwesteke ku hemû ziman 'wekhev'in û eger derfet werê dayîn hemû ziman dikarin di nava daristana gerdûnî de cihê xwe bigirin pêwîst e.

Di serî de bi vê helwestê û ligel geşedanên ku heta îro derketine meydanê, divê berî her tiştî hebûna zimanan were naskirin, mafê perwerdeya bi zimanê zikmakî were qebûlkirin û bingeheka van ya hiqûqî were danîn. Bi vê yekê re beşên ku hatine vekirin divê werin zêdekirin, kesên ji van beşan mezûn bûne li dibistana werin bicihkirin, enstîtuyên ku hene divê werin zêdekirin, derfetên lîsansa bilind (master û doktora) werin zêdekirin. Ya herî girîng jî wek navlêkirina 'enstîtuyên zimanên zindî' divê ev tişt ne bi şiklekî 'şermokî' werin kirin. Dîsa  ev tişt ne bi pîvanên siyasî lê bi pîvanên akademîk divê werin kirin. Heta niha nepejirandina bernameya doktorayê ya Zanîngeha Mardin Artuklu ya ji bo 'çand û zimanê Kurdî' di vî warî de mînakeke balkêş e.

Herî pêştir divê ew zihniyeta berê were guhertin. Di serî de kesên 'payebilind' û desthilatdar divê di serê xwe de girîngiya mafê perwerdeya bi zimanê zikmakî ji bo hemû kes û zimanan qebûl bikin û dûv re jî ji bo civak bigihije vê tegihiştinê gavan bavejin. Ev yek dê bibe bingeha aşîtiya civakî, aşîtiya di nava civakan de û aşîtiya zimanan jî.

Encam:

Mirov roja ku tê dinyayê 'zimanê dayika' xwe nas dike û bi vî zimanî têdigihije, fam dike, dinyayê nas dike. Ji ber vê yekê jî his û ramanên xwe ji hemû zimanan bêhtir bi zimanê dayika xwe dikare îfade bike. Gotin ya Nelson Mandela ye;

"Eger hûn bi mirovekî re bi zimanekî  biaxivin, dê fam bike, dê bikeve serê wî. Eger hûn bi wî re bi zimanê wî biaxivin, dê bikeve dilê wî".[2]

Civaka ku kesên di nav de bi rehetî bikaribin xwe bi 'dil'ê xwe îfade bikin civakeke pêşketî ye, civakeke di nav aşîtiyê de ye. Ji ber vê yekê jî divê hemû ziman bikaribin xwe bi 'dil'ê xwe îfade bikin da ku di nav aşîtiyek civakî de bi hev re bijîn. Ji ber ku aşîtiya civakan û aşîtiya civakî dê li ser aşîtiya zimanan bilind bibe.

*Wergera vê nivîsê di 21.02.2016an de li vir hatiye weşandin:

http://bianet.org/bianet/insan-haklari/172320-21-subat-dillerin-baris-gunu 

---

[1] http://www.unesco.org/new/en/unesco/events/prizes-and-celebrations/celebrations/international-days/international-mother-language-day-2016/

[2] https://www.daysoftheyear.com/days/international-mother-language-day/

NAVENDA LÊKOLÎNÊN FOLKLORA KURDAN (PÊŞENİVÎSAR)*

Ev nivîs berî niha bi du sala wek pêşnîyar û pêşenivîsar hatîye nivîsandin û bi şaredarîya bajarê mezin û akademîyên li Amedê re hatîye parvekirin. Her çiqas hewldanin hebin jî, mixabin di hundirê du sala de tu bersivên erenî ku mirov ciddî bihesibine nehatine. Ev nivîsa ku bi Tirkî hatibû nivîsandin, ji bo ku ev ‘pirs’ ji hêla gelek kesan ve werê niqaşkirin û li ser axaftin û guftugoyên zêdetir werin kirin hatıye wergerandin[1]. Di nivîsê de hem ji bo wergerê û hem jî ji bo rêziman hinek guhartinên biçûk hatine kirin. Bi zanebûn ev nivîs bi ‘orjînal’tîya xwe hatiye hiştin da hem ji bo niqaşên berfirehtir werin kirin hem jî ji bo bê zanîn ku kesên di vî warî de serê xwe diêşînin hebûn/hene.

***************************************************************************

Îro em dibînin ku kurd bi damezrandina sazîyên xwe di her warî de ber bi sazîbûnê ve dimeşin. Piştî bi destxistina gelek şaredarîyên Heremê îmkan û derfetên vê sazîbûnê ji hêla maddî û manewî de gelek zêde bûne. Di bin banê van şaredarîyan de an jî bi alîkarîya wan gelek navend û komele hatine damezrandin. Ji bilî van gelek komele û navendên din jî hene ku ‘serbixwe’ ne ango ne girêdayî şaredarîyan e û ev tev de wek nîşandarîya sazîbûnê dikare werê ditîn.

Yek ji warê ku gelek sazî hatine damezrandin jî warê ‘çand’ê ye. Wek li jor hatin gotin di bin banê her şaredarîyekê de ‘navenda çand’ê miheqqeq heye û ji bilî yên di bin banê şaredarîyan de jî gelek navendên çand’ê û sazîyên din ne tenê li Kurdistanê lê li cîyê ku kurd dijîn jî hatine damezrandin. Enstîtuya Kurdî, Kurdi-Der, Navenda Çanda Mezopotamya çend mînak ji van in.

Li gel evqas sazî û sazîbunê rastîya ku di vî warî de hîna em li serî ne divê em bi lêv bikin. Bêguman gelek sedemên vê yekê hene. Sedemên civakî, aborî, çandî û politîk hinek ji wan in. Lê sedemeke din heye ku ew jî watedarkirina têgîna çandê ye. Wek mînak em bibêjin, dema mirov li sazîyên ku bi navê ‘çand’ê xizmetê didin dinihêre, dibînê ku bi piranî ev sazî qursên muzîkê, ‘folklor’ê didin û wekî din jî fealîyet û çalakîyên bi vî rengî pêşkêş dikin. Bêguman ev kar tevde bi hest û ramanên ‘netewî’ û bi fedekarîyên gelek mezin tên kirin. Lê dive em bibejin ku ‘kultur’ an jî çand ne muzîk û reqsên gelerî ne. Ev yek me ber bi ‘navenda lêkolînên çandê’ ve dibe[2].

Kultur an jî çand jîyana gel tevde ye. Her tiştên ku mirov li dijî xwezayê hilberandîye. Li gor pênasa wê yan di antropolojî (mirovnasî) de;

“Kultur [çand], tevahîyeke girift e ku zanîn, bawerî, kevneşopî, çalakîyên hunerî, hiqûq, nirxên exlaqî û behre û hînbûnên din ê ku mirov wekî endamê civakê wan bi dest dixe, dihewîne”[3].

Ji ber vê yekê, dikare werê gotin ku mirov di nava çandekê de çavê xwe vedike û ji alîyê vê çandê ve tê şêwandin. Ji alîyên din, mirov bi saya çanda xwe, xwe bi nav dike, wekhevî û cudahîyên xwe dîsa bi rêya çandê saz dike. Ev yek ji bo civakan jî wusa ye. Tiştê ku civakan ji hev cuda dike an jî wan nêzîkê hevudu dike çanda wan an jî ‘şêweya jîyan’a wa ye. ji ber vê yekê jî, bona ku civakekê nas bike, wê bi civakên din ruberî hev bike, wekhevî û cudahîyên wan civakan der bixe dive mirov li çanda wa civakan binihêre. Ji vê derê em dikarin bibejin ku, civaka ku çanda xwe nas neke, fam neke, li ser vê yekê serê xwe neêşîne wê di demeke kin de ‘rastîya’ xwe wunda bike. Ev yek bi sazîbûna civakê ve jî girêdayîye.

Di civakeke ku di her warî de ber bi sazîbûne ve diçe, pirsgirêka çandê jî wek pirsgirêka sazîbûnê derdikeve holê. Çareserî jî bi rêya ‘sazî’yen ‘çand’ê ye. Kultur an jî çand karê wan ‘sazî’ya ye ku di hundirê wan de mirovên di vî warî de xwedî zanîn û pispor û mirovên ku dizanin bê çand çî ye û wê çawa bi zanistî li ser lêkolîn bê kirin hene.

Li vê derê dive bê gotin ku ji bo kurdan jî dema damezrandina ‘navendên lêkolînên çand’a hatîye û bi ser de jî mimkun e ku bê gotin ku di vî warî de kurd gelekî dereng jî mane. Lê belê îro eger kurd dest pê nekin wê sibe derengtirbe. Ji bona vê yekê jî berî her tiştî damezrandina navendeke lêkolînê pewîst xuya dike. Li jêr ji bo vê xebatê çend peşnîyar hene ku li ser gotubej dibe werê kirin.

-Ev navenda ku dikare wek ‘Navenda Lêkolînên Folklor e’, ‘Navenda Lêkolînên Çandê’ an jî ‘Navenda Lêkolînên Çanda Gel’ were binavkirin wê bibe bingeha enstîtuyek ku dikare li ser ‘Folklora Kurda[4]’ lêkolînên akademîk û weşanan akademîk bike.

-Ji bo damezrandina navendeke wusa pêdivî bi mekan, wext û herweha mirovan heye. Lewma;

1. Ji bo çareserkirina mekan, di destpêkê de mirov dikare di bin banê şaredarîya an jî di bin banê ‘navendê çanda’de wek ‘beş’ekê ava bike. ji bo ‘beş’ek wusa pêdivî bi mirovên li ser ‘çand’ê pispor û mirovên ku xwedî bawerîya bi pêdivîbuna vê ‘babet’ê an jî ‘beş’ê ne heye.

2. Piştî damezradina ‘beş’ek wusa di bin banê şarederîyan an jî navendên çandê de, tiştê sereke ku dibe werê kirin destpêkirina perwerdehîyê ji bo gihandina ‘Lêkolînerên Folklorê’ ye.

Her çiqasî biryara kesên ku perwerdehîyê bibînin wê ji hêla pisporên ‘beş’ê de werê dayin jî, kesên ku dixwazin beşdarî perwerdehîyê bibin dive bi kemasî hinek şertan jî bênin cih. Ew kes bi kemasi dibe zaningeh qedandibin û bawerîya wan bi pêdivîbûna vê beşê hebe. Kesen ku beşên weke folklor, etnolojî, antropolojî qedandibin dive bên tercîh kirin.

Perwerdehî ji hêla kesên ku ‘beş’ damezrandine û -ger werin dîtin- akademîsyênê pisporê mijarê werê dayin. Li serê peşî, wê weke perwerdeyek tîrkirî 3 meha bidome.

Di dawîya perwerdehîyê de, ji kesên ku beşdarî perwerdehîyê bûne li ser mijareke di warê ‘çanda gel’ de li cîyekî ku ji hêla wan ve hatîye hilbijartin bi rêbaza ‘lêgerîna seha’yê lêkolînek wê bê xwestin. Ev lêkolîna ku di heman demê de werê pêşkêşkirin weke ‘azmun’ê wê bê qebul kirin û eger ‘baş’ be nirxandin wê di weşana perîyodîk a yekemîn ya ‘beş’ê de bê weşandin.

Her yek ji ‘Lêkolînerê Folklorê’ ê ku perwerdehîya xwe bi serkeftî qedandibe dikare here bajarek an jî navçeyekê ji bo ku li wir jî ‘beş’ekê avan bike. Bi vê yekê dê li her derî ‘beşên lêkolînên folklorê’ ava bibin. Li van beşan jî dîsa perwerdehî û tomarkirina çanda gel dê bidome. Daneyên ku ji van beşan tên dê li ‘navend’ê-ku li Amedê ye- bên tomarkirin.

Daneyên ku ji ‘dor’ê tên dê li ‘Navend’ê bi rê û rêbazên zanistî werin nirxandin, tesnîfkirin, arşîvkirin. Bi vê yekê kesên ku dixwazin di vî warê çanda kurd û kurdistanê de lêkolînên berawirdî bikin dê bi hesanî dikaribin bigihîjin daneyan. Ji alîyên din ve, daneyên hatine tomarkirin dê di weşana derbarê ‘çanda gel’ a 3 mehî de bi raya gişti re bên parvekirin.

Beş, piştî destpêka xebatên xwe di hundirê şeş meha de wê perwerdehîya ‘lêkolînerê folklorê’ ya dewra yekemîn qedandibe; di dawîya sala yekemîn de wê weşane xwe ya perîyodîk derxistibe û ji bo lidarxistina Konferansa Çanda Gel a Kurdan dest bi xebatê xwe kiribe.

Fêdeyên Navenda Folklorê;

Bi damezrandina navendeke wusa wê valahiya di vî warî de werê tijî kirin û ji hêla din ve jî di warê çanda gel a Kurdan de hişmendîyek bê avakirin an jî zêdekirin.

Xebatên ku heta niha ku ji hêla ‘kes’an de bi dilsozî, dilxwazî û bi fedakarîyên mezin hatine kirin dê bi sazîtî û bi şiklekî zanistî bên kirin.

Fêdeyeke din a van navenda ew e ku; tiştê ‘çandî’ –piranî ên daringî-yên hatine tomarkirin dikarin ji nû ve bên çêkirin û ji ber ku ev ‘tişt’ê ‘çandî’ dikarin bên firotin hem gel, hem jî şaredarî dikarin fêdê jê bibînin. Lê bêguman ev ne armanca navendê ye, lê belê dive tiştekî ku pê re derkevê holê bê dîtin.

Di dawî de dive bê zanin ku, tiştê ji bo Navenda Lêkolînên Folklorê ên di vê nivîsê de hatine gotin, divê wek pêşenivîsarak ‘xam’ ku hewceyî niqaşêye bê dîtin. 

Hêvîdarim k udi demek kurt de niqaşên berfireh li ser vê babetê werin kirin û bi lezgînî ev beş an jî navend werê ava kirin.

*Ev nivîs di 30.07.2013ê de ji Kovara W re hatiye şandin ji bo ku bibe mijara niqaşê di nav kesên eleqedar de. Lê berîya wê jî heye. Nehat weşandin û ne bû mijara niqaşê an jî ez pê ne hisiyam. Ligel her tiştî, û piştî çend salan îro dibînim ku hewdanek û projeyek bi vî rengî hatiye destpêkirin. Ez kêfxweşim. Hêvîdarim ku careke din em dereng nemînin..

---

[1] Ji bo alîkarîya wan hem di hêla wergerê û hem jî di hêla sererastkirinê de ji can û dil ji Sîdar Ozmen û Çeko Jîyan re spas dikim.

[2] Di nivîsek din de behsa folklor û girîngîya wê ji bo kurda hatîye kirin. Ji bo têkilîya folklor û çandê hun dikarin li wê nivîsê jî binêrin.  “Folklor çî ye û girîngîya wê ji bo Kurda” Kovar a W, hj. 48

[3] C.Philip KOTTAK,  Antropoloji: İnsan Çeşitliliğine Bir Bakış, ütopya yayınları, Ankara, 2001, rp.46 (Veguhastin ji E. B.Tylor).

[4] Di vir de, wexta ku behsa ‘Folklora Kurda’ tê kirin komen etnîk an jî gelên ku di vê erdnîgarÎyê de dijîn nayên vederkirin. Ev navend di heman demî de wê ji zanyarê ku dixwazin li ser folklora Ereb, Ermenî, Suryanîyan û ên din lêkolînê bikin re jî wekirî be. Her çiqasî navend wê li  ser ‘Folklora Kurda’ bisekinê jî, ev tiştekî dîyare ku folklora kurda ji çanda komên etnîk an jî gelên li dora xwe ku beşdarî heman erdnîgarîyê dikin ne ‘serbixwe’ye.