Toplumun korku ve umut hali!

Zor günlerden geçiyoruz, kötü günlerden. her günün bir öncekinden daha da kötüleştiği kabus gibi günlerden geçiyoruz. Her sabah bir önceki günün rüya olduğunu düşünerek uyanıyoruz, fakat gerçeklik her sabah bir tokat gibi yüzümüzde, gözümüzde ve giderek vicdanımızda patlıyor.

Bir kısır döngü içindeyiz... konuşmanın anlamsız, "kelimelerin kifayetsiz", sessiz kalmanın vicdan sızlattığı bu kısır döngü içinde giderek kirleniyor, çürüyoruz toplum olarak içten içe. Bazılarımız farkında, büyük çoğunluk ise gayet memnun hayatından. Azınlıkta kalan bizler ise bizi bir sonraki güne “sağ salim” ulaştıracağına inandığımız umuda sarılıyoruz.

Ölümleri kanıksayan, hatta var olan ölümlerle yetinmeyen, daha fazlasını isteyen büyük çoğunluk daha fazla gibi, ya da sesleri daha çok çıktığındandır fazla görünmeleri.

Ajansların her gün verdiği ölüm haberleri bu büyük çoğunluğu hiç de rahatsız etmiş gibi gözükmüyor. Rahatsız olanların da sesi çık(a)mıyor. Daha da kötüsü, bir yıl öncesinden hükümet yakını kalemlerin "öngördüğü" gibi "alışıyoruz" galiba bir bütün olarak. Fakat bu, sonuçlarını sonradan daha şiddetli hissedeceğimiz hastalıklı bir "alışkanlık" durumu. 15 Temmuz daha bir alıştırdı bizi sanki her şeye…

15 Temmuz "kalkışması" neydi? Kim vardı,  kimler destek verdi, kim arka çıktı, asıl amacı neydi? siyasi ayağı ya da ayakları kimdi? soruları tam olarak cevabını bulmadan, Türkiye Suriye iç savaşına "doğrudan" müdahil oluyor, daha da içerilere inme konusunda süper güçlerle pazarlıklar yapılıyor. Ve daha fazla ölüm, gözyaşı, baskı anlamına gelen bu "müdahil" olma durumuna karşılık bir karşı-tepki görülmüyor; bu "müdahale"yi savunmak ve övmek serbest, fakat eleştirmek yasak oluyor. Bu konuda fikir beyan siyaset bilimciler (Mardin Artuklu Üniversitesi Uluslararası ilişkiler ve Siyaset Bilimi Bölümü Öğretim Üyesi Naif Bilmedi örneğinde olduğu gibi) görevlerinden uzaklaştırılıp cezalandırılabiliyor. “Barış isteyen akademisyenler” fırsattan istifade birer birer görevlerinden uzaklaştırılıyor. Akademi suskunluğa gömülüyor…

Hepimize "susun!" diyorlar, ya alkışlayın ya da sesinizi çıkarmayın diyorlar. Fikirlerinize, eleştirilerinize ihtiyacımız yok diyor kısacası... Susarsanız belki size dokunmayız demek istiyorlar... Ülkenin içinde bulunduğu durum ile ilgili “muhalif” bir ses çıkmasını istemiyorlar. Temel problemleri hakkında konuşulmasını da…

Ülkenin kuruluşundan bu yana en "temel" problemi Kürtler oldu ve hala "Kürt sorunu" en temel problem.

Bu konuda her Başbakanın göreve geldiğinde yeni "paket" açıklaması bir gelenek halini almış ve bu geleneğe sayın Binali Yıldırım da uyuyor. Fabrikalar kurulacak, istihdam sağlanacak ve "çözüm mözüm" olmayacak. Bir yanda ekonomik tedbirler alınacak, halka iş, aş verilecek, diğer yandan devlet-halk arasında gönül köprüleri inşa edilecek. Fakat bu köprü inşa etme işinde de bir sıkıntı var gibi.

Şöyle ki; Hükümet ve devletin zamanında Başbakan Davutoğlu'nun bir "geleneksel" ziyarette ifade ettiği gibi "bölgedeki halkın kalbine" gitmek için Kürt illerinde valiliklerin, emniyetin, askeriyelerin ve karakolların çevresi büyük duvarlarla çevrilmiş, duble yolların karakola yakın bölümleri tek yola dönüştürülmüş, örneğin Diyarbakır'ın hemen her noktasında arama yapılan "güvenlik" noktaları oluşturulmuş falan. Kuşkusuz bütün bunlar örgütün bombalı eylemlerine karşılık alınmış güvenlik tedbirleri, fakat bu durumun devlet-halk arasındaki "gönül köprüsü" inşası gibi durmadığı ve ona hizmet etmediği dışarıdan bakan bir göze görülmeyecek gibi değil.

Daha çok "gönüllere korku salmak" ile ilişkili görünüyor. Geleneksel paketin içinde yer alan "terör örgütü ile bağlantılı 14 bin öğretmenin görevlerinden uzaklaştırılacağı" müjdesi de bununla ilgili. Sonra akademisyenler, hukukçular, sağlıkçılar...önce "ses" verenler, sonra "sessiz" kalanlar...

On binlerce öğretmeni, polisi, askeri bir gecede "FETÖ" bağlantısı ile görevden alan hükümet "kandırıldık" söylemi ile "siyasi sorumluluk"tan kaçmaya çalışıyor, olmayınca çözümü yine solcu, demokrat ve kürtleri hedef göstermekte buluyor. Olmuyor, çünkü bir yanda "kandırıldık" deyip işin işinden sıyrılmaya çalışırken, diğer yandan bir gazeteye abone olan, bankaya para yatıran ve o görüşlere "sempati" duyan sıradan bir öğretmeni, bir memuru "terör örgütü üyesi" olarak işten atmayı her şeyden önce kendi tabanına anlatamıyor. Anlatamayınca da geleneksel "çözüm"e, "başka bir hedef bulma"ya yöneliyor ve 40 yıldır işe yarayan "bölücülük" üzerinde yeniden hayat bulmaya çalışıyor.

Diğer yandan herkesin kendisinden "korktuğu" bir "korku toplumu" inşa etmeye çalışıyor gibi görünüyor.

Aslında 14 yıl boyunca iş başında olan hükümetlerin başından beri başarılı olduğu noktalardan bir tanesi herkesi kendi "kişisel sorunu" ile meşgul etmesi olmuştur. Böylece "kişisel sorun"larıyla meşgul, kendi korkularına hapsolmuş, başkalarının sorunlarına, acılarına duyarsız bir toplumsal halet-i ruhiye ortaya çıkarmış. Atılan "ben" değilsem "iyi olmuş"tur.

14 bin öğretmeni işten atacağız denildiğinde toplumsal bir histeri ile "yetmez, daha fazla" diyen sosyolojiyi bir de buradan okumakta fayda var.

Ölüm karşısındaki durumu da aynı şekilde. Bu yüzden devlet erkanı daha fazla güneşte beklemesin diye "şehit"in üzerine kepçeyle toprak dökülmesi pek de yadırganmıyor. Dahası daha fazla "şehit" olsun diye çarpıyor eller, yeter ki "şehit" o olmasın...

14 bin öğretmene ilişkin listeler valiliklerde, herkeste bir "umutsuzluk" hali, "listede adım var mı" acabası; ve büyük bir sessizlik... Bayram geliyor, devlet ve hükümet bir araya gelmiş "kurban"a girmişler sanki... Bu seneki kurban büyük bir "kamu görevlileri"... kes kes bitmez...

İşte böylesi günlerden geçiyoruz, "iyi" hissetmenin, akıl ve ruh sağlığımızı korumanın bu şartlar altında gerçekten zor olduğu günlerden... Hala delirmediysek ve hala "ses"imiz çıkıyorsa "umut"tan, "dayanışma"dan, özgürlüğe, barışa, "her şeyin mümkün olduğu" bir yer ve zamana olan inançtan olsa gerek...

09.09.2016

Mardin

The Hundredth Years of Sykes-Picot and Kurds

15th of May is celebrated as 'Kurdish Language Day' among Kurdish people in Turkey (North Kurdistan) since 2006 and also in the 'North-affiliated' Rojava. The day refers to the publishing of the Hawar journal in the Latin alphabet by the Kurdish linguist Celadet Bedirkhan in 1932.

While that day is celabrated by some Kurds, mainly Kurds who are using the Latin alphabet, the next day 16th of May concerns all Kurds regardless in which part they are living. Because their social, cultural and political situation somehow depend on this day which it is the hundredth anniversary of the 'famous' Sykes-Picot agreement which had been signed 100 years ago by the British Mark Sykes and his counterpart George Picot.

The confidential Sykes-Picot agreement has turned 100 years today, but its effects can still be seen in the region, even though it had never applied legally. The idea behind the agreement was the partition of Ottoman lands in the Middle East  between two super powers of that time, France and the British Kingdom, and also to create areas of power for themselves. The lands that were discussed to be divided up were legally Ottoman's but in reality it was Kurdish inhabited area, and the ones who would be affected were also Kurds.

The agreement had not been applied because the third partner, Russia revealed the agreement after the October Revolution and withdrew from the agreement. It had not been applied but it would not be wrong to say that the later agreements were constructed on its idea.

It is, as mentioned above, obvious that the most affected people by the Sykes-Picot agreement were and are still Kurds. After the Ist World War the 3 new 'nation-states' emerged and Kurdish inhabited Ottoman lands were divided up between those states which left Kurdish people stateless and 'divided'. If one reason was the super-powers' self-interests, the next one was that Kurdish politics were not united and they also were not sure what they wanted, and in the ground, the 'nationalistic' ideas were not spread out among Kurdish people. It can be said that their main motivation was their 'religious identity' rather than their 'national' identity, and in Anderson's aspect they were not an 'imagined community' in the Kurdish people's mind. Kurds were in the battle fronts in the War, but they could not make to be at the table after that.

As a result of the agreements based upon 'Sykes-Picot' ideas, Kurds were not only divided up geographically, but also, socially, culturally, and politically. The latter ones are more important because what problems they have been facing now are emerging from those 'partitions'. Using different alphabets and also the celebration of 'Kurdish National Day' in the 'North' (and north-affiliated areas) is just one of them.

Coming back from Kurdistan Region a friend told me that he felt more closer to 'Turks' culturally than 'Kurds' in KRG or another part. He is not the only one and it is a cultural result of 100 years dividing up which makes him feel like this. Still defining himself as a Kurd in the broader 'Kurdish nationality' including all Kurds from all parts is another aspect of Kurdish nationalism developing in recent years.

After 100 hundred years, today Kurds are again in the battle fronts against IS(IS), with the allies of super powers and this time differently they are also protecting their own lands while the Middle East is undergoing a re-shaping process.

Super powers, namely USA and Russia, acting according to their interests seem that they want to keep the 'official' borders- at least for now- drawn a hundred years ago and try to solve the problems between those 'drawn' borders because of their 'nation-state' allies in the region, which creates another handicap. They seem to be in the searching process for a solution that does not injure both their and their allies' interests.

The main point for Kurds in this situation is themselves and their acting with each other. It is also important for them to look at their history and take lessons from it.

In this point, the conference held at the University of Sulaimani on 3-4th of May on the subject of "The Kurdish Case and Sykes-Picot Agreement: From 1916 to 2016" was very important. It is a good point that Kurds are discussing the history and Kurdish case in the academic sense in the international conference even though there were not too many academics from other parts.

Behind all the political interests of every political group or party such conferences will contribute other perspectives on solving the Kurdish case to Kurdish politicians and people, and also their allies in the re-shaping process of the region.

16.05.2016

21ê Sibatê: "Roja Aşîtiya Zimanan"!*

Di rojên dijwar de derbas dibe ev erdnîgariya ku em li ser dijîn û di rojên dijwar  de derbas dibin em tev de. Hawîrdorê me di nav agirê dojehê de ye ku 'mirin', 'kuştin' 'qetlîam', 'koçberî', 'penaberî' wek buyerên ji rêzê tên dîtin. Yê ku di van roja de me bigîhîne hev, me bîne cem hev 'ziman' e, rêzgirtina zimanan e û 'aşîtiya zimanan' e.

Li gor mirovnas (antropologan) ziman, ango behremendiya axaftinê hêmaneke bingehîn ya mirovahiyê ye ku wan ji cureyên din yên prîmatan cûda dike (Calvin Wells, İnsan ve Dünyası, 1994:157). Bi riya ziman û axaftinê mirov têkiliyek civakî didênin, hevdû nas dikin, his û ramanên xwe ji hev re dibêjin û bi hev didin famkirin. Ji ber vê yekê jî di avakirin û berdewamiya civakê de ziman tevî çandê cihekî sereke digire.

Bêguman her civakek, her gelek bi zimanê 'xwe', bi zimanê dayika xwe vê berdewamiya civaka xwe pêk tînê. Çanda xwe, çi bi nivîskî û çi bi devkî, bi zimanê xwe diveguhezê nifşên pêşiya xwe. Ji ber vê yekê jî 'zimanê dayikê', 'zimanê zikmakî' meseleyek bi qedr û qiymet e; û ji ber vê yekê jî qedexekirina perwerdehiya bi zimanê zikmakî, an jî danîna astengên li pêşiya wê, rê li ber 'aşîtiya civakî' digire, ji ber ku di navbera wan de têkiliyek newekhev, têkiliyek serdest-bindest derdixê meydanê.

Di nav civakên ku bingeha xwe li ser têkiliyên wekhev, bingeha xwe li ser pirçandî û pirzimanî ava kirine de aşîtiya civakî û her weha aşîtiya zimanan jî bêhtir bi pêşketî ye. Wek sembol 21ê Sibatê jî vê yekê îfade dike.

Li dinyayê 21ê sibatê wek 'roja navnetewî ya zimanê zikmakî an jî zimanê dayikê  tê pîrozkirin. Dîrok û 'çîrok'a vê rojê bi sernavê vê nivîsê ve jî gelekî têkildar e. Aşîtî û ziman, zimanê aşîtî an jî aşîtiya ziman(an).

Di 21ê Sibatê sala 1952an de xwendekarên Bengalî yên zaningeha Dakka ya Bangladeş (ku wî wextî girêdayî Pakîstan e û wek 'Pakîstana Başûr' tê binavkirin) ji bo mafê xwe yê zimanê zikmakî, ji bo ku zimanê wan yê zikmakî bibe zimanêk ji yê fermî çalakiyekê lidardixin. Polis êrîşê çalakiyê dikin û 4 xwendekaran dikujin. Ev yek piştre dibe bingeha 'roja navnetewî ya zimanê zikmakî'.

21ê Sibatê ji hêla UNESCO ve di 17ê Mijdarê sala 1999an de bi helwesta 'pêşxistina parastina zimanên ku ji hêla hemû gelên cihanê ve tên bikaranîn' wek 'roja navnetewî ya zimanê zikmakî' hatiye qebûlkirin û ji wê rojê ve di çarçoveya pirzimanî û pirçandî de çalakî tên lidarxistin. Di derbarê vê yekê de rêvebirê giştî yê UNESCO Irina Bokova weha dibêje; "zimanên dayika di nêrîneke pirzimanî de bingehîn hêmanên perwerdeyê ne, ku bi serê xwe ji bo bihêzkirina jin û mêran û civakên wan binyad e. Ji bo ku tu kesî li  paş nehêlin, ji bo ku bona hemû kesan dahatuyek bêhtir biheq û biberdewam saz bikin divê em vê hêzê nas û xwedî bikin".[1]

Lewma, ji bo perwerdeyek baş, ji bo jin û mêrên bihêz, ji bo aşîtiyeke civakî berî her tiştî divê perwerdeya zimanê zikmakî were teşwîqkirin. Ji ber ku perwerdeya bi zimanê zikmakî ji bo geşedana civakî û derûnî ya mirov jî gelekî girîng e û kesayetî û bixwebaweriya mirov jî bi pêş dixe.

Tirkiye û rewşa zimanên zikmakî:

Ev erdnîgariya ku em li ser dijîn û hawirdorê me ji aliyê çand û zimanan ve gelek dewlemend e, lê mixabin desthilatdarên vê erdnîgariyê ji vê diyardeyê bêxeber xuya dikin, an jî ji ber ku vê diyardeyê ji bo desthilatdariya xwe wek xetereyekê dibînin xwe bêxeber dikin û naxwazin vê yekê zêde bînin ziman. Kesên ku vê yekê tînin ziman jî di çavên wan de 'kesên nebaş' tên dîtin. Ev nêrîn rê li ber aşîtiya civakî jî digire.

Desthilatdarên Tirkiye jî bi salan bi heman helwestê xwe kerr û kor kirin, ziman û çandên di nav vê erdnîgariyê de nasnekirin û bi vê yekê hem rê li ber geşedana van çand û zimanan girtin û hem jî rê li ber aşîtiya civakî, an jî aşîtiya di nav civakan de girtin.

Di salên dawî de, piştî windakirina ewqas wext û canan, di vî warî de hinek gav hatin avêtin, hinek pêşketin derketin meydanê. Weşanên pirzimanî di televîzyonên dewletê de dest pê kirin, di zaningeha de beşên zimanên 'zindî' hatin vekirin, dersên bijarte ketin bernameyên dibistanên seretayî de, lê dîsa jî mixabin ligel evqas geşedeanên erênî hîna jî mirov nikare bibêje ku dewletê helwesta xwe ya berê ji binî ve guhertiye. Di serî de ev ziman ne hatine 'naskirin', hîna jî wek zimanên 'zindî' tên binavkirin, di makeqanûnê de ev geşedan nehatine bicihkirin, mafê perwerdeya bi zimanê zikmakî di qanûnan de nehatiye pênasekirin û xuya dike ku di binehişan de jî ew helwesta berê nehatiye guhertin. Girtina 'dibistanên kurdî' yên ji hêla şaredariyan ve hatine vekirin vê yekê dide xuyakirin. Bêguman di vê mijarê de ji bo xwedîlênederketina van geşedanan sekna siyaseta kurdan -nemaze di serê pêşî de- jî dikare were rexnekirin, an jî divê ew xwe rexne bikin ku di vî warî de bikarbin pêşerojê hinekî biguherin.

Her çiqasî ji bo rewşa kurdî were gotin jî, tiştên li jor hatine bilêvkirin ji bo zimanên din yê ku li vê erdnîgariyê tên bikaranîn jî derbasdar in. Heta divê bêhtir bala xwe bide ser zimanên ku îro ber bi windayîbûnê ve diçin da ku bi awayekî ev ziman careke din geş bibin, winda nebin, ji ber ku her windabûn dewlemendiya çandî ya vê erdnîgariyê hinekî din qels dike. Ji ber ku ziman ne pelê darê ye ku piştî biweşe bihare careke din şîn be, ku winda bû careke din 'zindî' nabe.

Ji ber vê yekê jî, ne helwesteke ku wek wextekî wezîrekî ji bo kurdî gotibû 'zimanê rojane ye, ne yê zanistî', lê helwesteke ku hemû ziman 'wekhev'in û eger derfet werê dayîn hemû ziman dikarin di nava daristana gerdûnî de cihê xwe bigirin pêwîst e.

Di serî de bi vê helwestê û ligel geşedanên ku heta îro derketine meydanê, divê berî her tiştî hebûna zimanan were naskirin, mafê perwerdeya bi zimanê zikmakî were qebûlkirin û bingeheka van ya hiqûqî were danîn. Bi vê yekê re beşên ku hatine vekirin divê werin zêdekirin, kesên ji van beşan mezûn bûne li dibistana werin bicihkirin, enstîtuyên ku hene divê werin zêdekirin, derfetên lîsansa bilind (master û doktora) werin zêdekirin. Ya herî girîng jî wek navlêkirina 'enstîtuyên zimanên zindî' divê ev tişt ne bi şiklekî 'şermokî' werin kirin. Dîsa  ev tişt ne bi pîvanên siyasî lê bi pîvanên akademîk divê werin kirin. Heta niha nepejirandina bernameya doktorayê ya Zanîngeha Mardin Artuklu ya ji bo 'çand û zimanê Kurdî' di vî warî de mînakeke balkêş e.

Herî pêştir divê ew zihniyeta berê were guhertin. Di serî de kesên 'payebilind' û desthilatdar divê di serê xwe de girîngiya mafê perwerdeya bi zimanê zikmakî ji bo hemû kes û zimanan qebûl bikin û dûv re jî ji bo civak bigihije vê tegihiştinê gavan bavejin. Ev yek dê bibe bingeha aşîtiya civakî, aşîtiya di nava civakan de û aşîtiya zimanan jî.

Encam:

Mirov roja ku tê dinyayê 'zimanê dayika' xwe nas dike û bi vî zimanî têdigihije, fam dike, dinyayê nas dike. Ji ber vê yekê jî his û ramanên xwe ji hemû zimanan bêhtir bi zimanê dayika xwe dikare îfade bike. Gotin ya Nelson Mandela ye;

"Eger hûn bi mirovekî re bi zimanekî  biaxivin, dê fam bike, dê bikeve serê wî. Eger hûn bi wî re bi zimanê wî biaxivin, dê bikeve dilê wî".[2]

Civaka ku kesên di nav de bi rehetî bikaribin xwe bi 'dil'ê xwe îfade bikin civakeke pêşketî ye, civakeke di nav aşîtiyê de ye. Ji ber vê yekê jî divê hemû ziman bikaribin xwe bi 'dil'ê xwe îfade bikin da ku di nav aşîtiyek civakî de bi hev re bijîn. Ji ber ku aşîtiya civakan û aşîtiya civakî dê li ser aşîtiya zimanan bilind bibe.

*Wergera vê nivîsê di 21.02.2016an de li vir hatiye weşandin:

http://bianet.org/bianet/insan-haklari/172320-21-subat-dillerin-baris-gunu 

---

[1] http://www.unesco.org/new/en/unesco/events/prizes-and-celebrations/celebrations/international-days/international-mother-language-day-2016/

[2] https://www.daysoftheyear.com/days/international-mother-language-day/

NAVENDA LÊKOLÎNÊN FOLKLORA KURDAN (PÊŞENİVÎSAR)*

Ev nivîs berî niha bi du sala wek pêşnîyar û pêşenivîsar hatîye nivîsandin û bi şaredarîya bajarê mezin û akademîyên li Amedê re hatîye parvekirin. Her çiqas hewldanin hebin jî, mixabin di hundirê du sala de tu bersivên erenî ku mirov ciddî bihesibine nehatine. Ev nivîsa ku bi Tirkî hatibû nivîsandin, ji bo ku ev ‘pirs’ ji hêla gelek kesan ve werê niqaşkirin û li ser axaftin û guftugoyên zêdetir werin kirin hatıye wergerandin[1]. Di nivîsê de hem ji bo wergerê û hem jî ji bo rêziman hinek guhartinên biçûk hatine kirin. Bi zanebûn ev nivîs bi ‘orjînal’tîya xwe hatiye hiştin da hem ji bo niqaşên berfirehtir werin kirin hem jî ji bo bê zanîn ku kesên di vî warî de serê xwe diêşînin hebûn/hene.

***************************************************************************

Îro em dibînin ku kurd bi damezrandina sazîyên xwe di her warî de ber bi sazîbûnê ve dimeşin. Piştî bi destxistina gelek şaredarîyên Heremê îmkan û derfetên vê sazîbûnê ji hêla maddî û manewî de gelek zêde bûne. Di bin banê van şaredarîyan de an jî bi alîkarîya wan gelek navend û komele hatine damezrandin. Ji bilî van gelek komele û navendên din jî hene ku ‘serbixwe’ ne ango ne girêdayî şaredarîyan e û ev tev de wek nîşandarîya sazîbûnê dikare werê ditîn.

Yek ji warê ku gelek sazî hatine damezrandin jî warê ‘çand’ê ye. Wek li jor hatin gotin di bin banê her şaredarîyekê de ‘navenda çand’ê miheqqeq heye û ji bilî yên di bin banê şaredarîyan de jî gelek navendên çand’ê û sazîyên din ne tenê li Kurdistanê lê li cîyê ku kurd dijîn jî hatine damezrandin. Enstîtuya Kurdî, Kurdi-Der, Navenda Çanda Mezopotamya çend mînak ji van in.

Li gel evqas sazî û sazîbunê rastîya ku di vî warî de hîna em li serî ne divê em bi lêv bikin. Bêguman gelek sedemên vê yekê hene. Sedemên civakî, aborî, çandî û politîk hinek ji wan in. Lê sedemeke din heye ku ew jî watedarkirina têgîna çandê ye. Wek mînak em bibêjin, dema mirov li sazîyên ku bi navê ‘çand’ê xizmetê didin dinihêre, dibînê ku bi piranî ev sazî qursên muzîkê, ‘folklor’ê didin û wekî din jî fealîyet û çalakîyên bi vî rengî pêşkêş dikin. Bêguman ev kar tevde bi hest û ramanên ‘netewî’ û bi fedekarîyên gelek mezin tên kirin. Lê dive em bibejin ku ‘kultur’ an jî çand ne muzîk û reqsên gelerî ne. Ev yek me ber bi ‘navenda lêkolînên çandê’ ve dibe[2].

Kultur an jî çand jîyana gel tevde ye. Her tiştên ku mirov li dijî xwezayê hilberandîye. Li gor pênasa wê yan di antropolojî (mirovnasî) de;

“Kultur [çand], tevahîyeke girift e ku zanîn, bawerî, kevneşopî, çalakîyên hunerî, hiqûq, nirxên exlaqî û behre û hînbûnên din ê ku mirov wekî endamê civakê wan bi dest dixe, dihewîne”[3].

Ji ber vê yekê, dikare werê gotin ku mirov di nava çandekê de çavê xwe vedike û ji alîyê vê çandê ve tê şêwandin. Ji alîyên din, mirov bi saya çanda xwe, xwe bi nav dike, wekhevî û cudahîyên xwe dîsa bi rêya çandê saz dike. Ev yek ji bo civakan jî wusa ye. Tiştê ku civakan ji hev cuda dike an jî wan nêzîkê hevudu dike çanda wan an jî ‘şêweya jîyan’a wa ye. ji ber vê yekê jî, bona ku civakekê nas bike, wê bi civakên din ruberî hev bike, wekhevî û cudahîyên wan civakan der bixe dive mirov li çanda wa civakan binihêre. Ji vê derê em dikarin bibejin ku, civaka ku çanda xwe nas neke, fam neke, li ser vê yekê serê xwe neêşîne wê di demeke kin de ‘rastîya’ xwe wunda bike. Ev yek bi sazîbûna civakê ve jî girêdayîye.

Di civakeke ku di her warî de ber bi sazîbûne ve diçe, pirsgirêka çandê jî wek pirsgirêka sazîbûnê derdikeve holê. Çareserî jî bi rêya ‘sazî’yen ‘çand’ê ye. Kultur an jî çand karê wan ‘sazî’ya ye ku di hundirê wan de mirovên di vî warî de xwedî zanîn û pispor û mirovên ku dizanin bê çand çî ye û wê çawa bi zanistî li ser lêkolîn bê kirin hene.

Li vê derê dive bê gotin ku ji bo kurdan jî dema damezrandina ‘navendên lêkolînên çand’a hatîye û bi ser de jî mimkun e ku bê gotin ku di vî warî de kurd gelekî dereng jî mane. Lê belê îro eger kurd dest pê nekin wê sibe derengtirbe. Ji bona vê yekê jî berî her tiştî damezrandina navendeke lêkolînê pewîst xuya dike. Li jêr ji bo vê xebatê çend peşnîyar hene ku li ser gotubej dibe werê kirin.

-Ev navenda ku dikare wek ‘Navenda Lêkolînên Folklor e’, ‘Navenda Lêkolînên Çandê’ an jî ‘Navenda Lêkolînên Çanda Gel’ were binavkirin wê bibe bingeha enstîtuyek ku dikare li ser ‘Folklora Kurda[4]’ lêkolînên akademîk û weşanan akademîk bike.

-Ji bo damezrandina navendeke wusa pêdivî bi mekan, wext û herweha mirovan heye. Lewma;

1. Ji bo çareserkirina mekan, di destpêkê de mirov dikare di bin banê şaredarîya an jî di bin banê ‘navendê çanda’de wek ‘beş’ekê ava bike. ji bo ‘beş’ek wusa pêdivî bi mirovên li ser ‘çand’ê pispor û mirovên ku xwedî bawerîya bi pêdivîbuna vê ‘babet’ê an jî ‘beş’ê ne heye.

2. Piştî damezradina ‘beş’ek wusa di bin banê şarederîyan an jî navendên çandê de, tiştê sereke ku dibe werê kirin destpêkirina perwerdehîyê ji bo gihandina ‘Lêkolînerên Folklorê’ ye.

Her çiqasî biryara kesên ku perwerdehîyê bibînin wê ji hêla pisporên ‘beş’ê de werê dayin jî, kesên ku dixwazin beşdarî perwerdehîyê bibin dive bi kemasî hinek şertan jî bênin cih. Ew kes bi kemasi dibe zaningeh qedandibin û bawerîya wan bi pêdivîbûna vê beşê hebe. Kesen ku beşên weke folklor, etnolojî, antropolojî qedandibin dive bên tercîh kirin.

Perwerdehî ji hêla kesên ku ‘beş’ damezrandine û -ger werin dîtin- akademîsyênê pisporê mijarê werê dayin. Li serê peşî, wê weke perwerdeyek tîrkirî 3 meha bidome.

Di dawîya perwerdehîyê de, ji kesên ku beşdarî perwerdehîyê bûne li ser mijareke di warê ‘çanda gel’ de li cîyekî ku ji hêla wan ve hatîye hilbijartin bi rêbaza ‘lêgerîna seha’yê lêkolînek wê bê xwestin. Ev lêkolîna ku di heman demê de werê pêşkêşkirin weke ‘azmun’ê wê bê qebul kirin û eger ‘baş’ be nirxandin wê di weşana perîyodîk a yekemîn ya ‘beş’ê de bê weşandin.

Her yek ji ‘Lêkolînerê Folklorê’ ê ku perwerdehîya xwe bi serkeftî qedandibe dikare here bajarek an jî navçeyekê ji bo ku li wir jî ‘beş’ekê avan bike. Bi vê yekê dê li her derî ‘beşên lêkolînên folklorê’ ava bibin. Li van beşan jî dîsa perwerdehî û tomarkirina çanda gel dê bidome. Daneyên ku ji van beşan tên dê li ‘navend’ê-ku li Amedê ye- bên tomarkirin.

Daneyên ku ji ‘dor’ê tên dê li ‘Navend’ê bi rê û rêbazên zanistî werin nirxandin, tesnîfkirin, arşîvkirin. Bi vê yekê kesên ku dixwazin di vî warê çanda kurd û kurdistanê de lêkolînên berawirdî bikin dê bi hesanî dikaribin bigihîjin daneyan. Ji alîyên din ve, daneyên hatine tomarkirin dê di weşana derbarê ‘çanda gel’ a 3 mehî de bi raya gişti re bên parvekirin.

Beş, piştî destpêka xebatên xwe di hundirê şeş meha de wê perwerdehîya ‘lêkolînerê folklorê’ ya dewra yekemîn qedandibe; di dawîya sala yekemîn de wê weşane xwe ya perîyodîk derxistibe û ji bo lidarxistina Konferansa Çanda Gel a Kurdan dest bi xebatê xwe kiribe.

Fêdeyên Navenda Folklorê;

Bi damezrandina navendeke wusa wê valahiya di vî warî de werê tijî kirin û ji hêla din ve jî di warê çanda gel a Kurdan de hişmendîyek bê avakirin an jî zêdekirin.

Xebatên ku heta niha ku ji hêla ‘kes’an de bi dilsozî, dilxwazî û bi fedakarîyên mezin hatine kirin dê bi sazîtî û bi şiklekî zanistî bên kirin.

Fêdeyeke din a van navenda ew e ku; tiştê ‘çandî’ –piranî ên daringî-yên hatine tomarkirin dikarin ji nû ve bên çêkirin û ji ber ku ev ‘tişt’ê ‘çandî’ dikarin bên firotin hem gel, hem jî şaredarî dikarin fêdê jê bibînin. Lê bêguman ev ne armanca navendê ye, lê belê dive tiştekî ku pê re derkevê holê bê dîtin.

Di dawî de dive bê zanin ku, tiştê ji bo Navenda Lêkolînên Folklorê ên di vê nivîsê de hatine gotin, divê wek pêşenivîsarak ‘xam’ ku hewceyî niqaşêye bê dîtin. 

Hêvîdarim k udi demek kurt de niqaşên berfireh li ser vê babetê werin kirin û bi lezgînî ev beş an jî navend werê ava kirin.

*Ev nivîs di 30.07.2013ê de ji Kovara W re hatiye şandin ji bo ku bibe mijara niqaşê di nav kesên eleqedar de. Lê berîya wê jî heye. Nehat weşandin û ne bû mijara niqaşê an jî ez pê ne hisiyam. Ligel her tiştî, û piştî çend salan îro dibînim ku hewdanek û projeyek bi vî rengî hatiye destpêkirin. Ez kêfxweşim. Hêvîdarim ku careke din em dereng nemînin..

---

[1] Ji bo alîkarîya wan hem di hêla wergerê û hem jî di hêla sererastkirinê de ji can û dil ji Sîdar Ozmen û Çeko Jîyan re spas dikim.

[2] Di nivîsek din de behsa folklor û girîngîya wê ji bo kurda hatîye kirin. Ji bo têkilîya folklor û çandê hun dikarin li wê nivîsê jî binêrin.  “Folklor çî ye û girîngîya wê ji bo Kurda” Kovar a W, hj. 48

[3] C.Philip KOTTAK,  Antropoloji: İnsan Çeşitliliğine Bir Bakış, ütopya yayınları, Ankara, 2001, rp.46 (Veguhastin ji E. B.Tylor).

[4] Di vir de, wexta ku behsa ‘Folklora Kurda’ tê kirin komen etnîk an jî gelên ku di vê erdnîgarÎyê de dijîn nayên vederkirin. Ev navend di heman demî de wê ji zanyarê ku dixwazin li ser folklora Ereb, Ermenî, Suryanîyan û ên din lêkolînê bikin re jî wekirî be. Her çiqasî navend wê li  ser ‘Folklora Kurda’ bisekinê jî, ev tiştekî dîyare ku folklora kurda ji çanda komên etnîk an jî gelên li dora xwe ku beşdarî heman erdnîgarîyê dikin ne ‘serbixwe’ye.

Nivîsen Kevin-3: Hişmendiya ekolojîk*

Heftiya borî babeta vî rupelî Çemê Bunisra û a berê jî  mihrîcana Munzurê  bu. Di va her du nivîsa de bi serekî em li ser xweza, xwezaparêzî û xwedîlêderketina xwezayê disekinîn. Babeta xwezayê gelekî girînde ji ber ku xweza û mirovatî bi hevdu ve girêdayiye û yek ji ê din nikare were veqetandin. Mirov carina li himberî xweza û carina jî bi xwezayê re ‘çand’a xwe ava dike û di nav wê ‘çand’ê de ‘çê’dibe, mezin dibe. Çiqasî bi derdora xwe, ango xwezayê re di nav aşîtiyekê de be ew qasî bi kêf û hizur dibe. Wexta ku li dijî xwezayê derdikevê, wê ne bi rêk û pêk bikartînê hingê xweza jî hew xwedî li mirovên derdora xwe derdikeve. Roj bi roj bi wundabuna xwe mirovatiyê jî bi xwe re têk dibe. Belkî nifşên îro vê yekê nabînin lê, xweza heyfa xerabiya ku lê tê kirin wê ji nifşên ‘sibe’ bistîne. Ma ne ji ber vê yekê ye ku niştecîhên Emerîka gotine ‘me xweza ne jî bav û kalên xwe mîrat girtiye, me ji zarokên xwe bi deyn standiye’.

Ev yek rastiya mirovatiyê ye. Lê îro bi xemgîni em dibînim ku bi piranî tu kes li vê rastiyê xwedî dernakeve, nemaze di nav vî şer û kuştin û pevçunê de!. Bi şer û pevçun û kuştinê me însana, xweza jî xerab kir, niha em dixwazin mirovatiyê jî biqedênin. Çareserî dîsa vegera li xwezayê ye, rêzgirtina xwezayê ye. Em duv dirêj nekin û werin ser mijara xwe.

Em di çi astê de ne, welatê me, xwezaya ku em tê de dijîn di çi astê de ye? Xweş tê zanîn ku şerê 30 salî ne tenê mirovên ku li ser dijîn, lê xweza bi xwe jî tevlihev kir, hilweşand, parçe parçe kir, lewitand. Daristan hatin şewitandin, bendav li ser çem û rubaran hatin çêkirin û hîna jî ev destavêtin didomin. Lê di vê navberê de me çi kir? Em niha çi dikin? Divê em çi bikin?

Ji 2000-a û virde bi stratejî û politîkayên ‘ekolojîk, demokratîk û wekheviya zayendî’ tevdigere. Em dikarin bibejin ku di hemu civîn, gotubêj û nivîsan de ev peyv tên bikaranîn. Ekolojî, demokrasî û wekheviya zayendî bu bingeha hemu sazî û şaredariyan jî. Ev deh salin ku hemu sazî û şaredariyên me bi va gotina ‘kar’ dikin, dixebitin.

Lê em dikarin bibêjin ku li himberî evqas ‘kar’î hîna jî hişmendiyek ‘ekolojîk’ di nav civakê de bi serneketiye. Gelo çime? Gelo gel fam nake? An kesên ku vî karî dikin nikarin bidin fam kirin?

Belkî jî her du. Belkî gel fam nake û belkî jî kesên di nav kar de nikarin bi gel bidin fam kirin. Çê dibe. Lê tiştekî din heye ku divê mirov bi lêv bike. Li gel hemu teoriyên bi hêz, sazî û şaredariyên me di pratîkê de sist mane, kêm mane. Ev tişt gelekî girînge û yek ji sedeman jî ev e. Ev zêdeyî deh salane ku gelek şaredarî li ser vê bingehê, yanî li ser ‘ekolojî, demokrasî’ ‘dixebitin’. Eger di hundirê panzdeh salan de tu nikaribe pergalekê li gorî xwe, li gorî teorî û politîkayên xwe ava bike, tu nikare gel di vî warî de jî sucdar bibîne. Wek mînak em dikarin bibêjin; roja ku bi va ‘şîar’an şaredarî ket dest de, di heman demê dest bi perwerdehiya zarokan li ser van mijaran hatiba kirin, îro ew zarok wek xortên bîst salî dikarîbun li zaningeha, li kolana, di nav civakê de hişmendiyek ekolojîk û demokratîk ava bikin, wana bi gel bidin fam kirin. Ji ber ku gelê me, ‘ekolojî’ ne durin, lê ji ‘hişmendiya’ ekolojîk durin.

Berî ku ji gund û warê xwe werin koç kirin din av xwezayê de û bi xwezayê re dijîn. Îro rewş hatiye guhertin lê ew hîna jî hînbuniyên xwe didomînin. Heye ku ev pirsgirêk be.

Lê ya din, yani hişmendî û tevgera kesên ku pêşengtiyê dikin girîngtir e. Mixabin îro kêmasî di vir deye. Ne di teoriyê de lê bi pratîka xwe, bi piranî jî şaredariyên me ji ‘hişmendî’ya ekolojîk durin.  

Li ser vê mijarê hê gelek niqaş wê bê kirin…

Ji bo herkesî aşîti….

01.09.2013

Diyarbekir

*Di Batmanın Sesi'de hatiye weşandin...

Rojên Filmên Kurdî li Diyarbekir Destpêkir!

Rojên Rojên Filmên Kurdî ku bi hevkariya Weqfa Îsmaîl Beşikçî û Mala Sînemayê ya Silêmanî û bi alîkariya Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê (Diyarbekir) tê li darsixtin îro destpêkirin.

Rojên Fîlman îro, bi beşdariya Wezîrê Çand û Ciwanan ê Herema Kurdistan Xalit Doskî û heyeta pê re, Hevserokê Şaredariya Bajarê Mezin ê Diyarbekir Firat Anlı, nunerên Weqfa Îsmaîl Beşîkçî û mevanên din destpêkir. Bi boneya vekirina Rojên Fîlman, Xalit Doskî û Firat Anlı axaftinek kirin. Di axaftinên xwe de Doskî û Anlı kêfxweşiya xwe anîn ziman.

Wêzîrê Çand û Ciwanan ê Herema Kurdistan Xalit Doskî di axaftina xwe de got ku lidarxistina Rojên Fîlmên Kurdî li Diyarbekir ku ji her çar parçê Kurdistanê hunermend tevlî bûn e gelekî girîng û netewî ye. Doskî ji bo lidarxistina rojên Fîlman ji Weqfa Îsmaîl Beşîkçî û Şaredariya Bajarê Mezin a Diyarbekir re spasiyên xwe pêşkêş kirin. Doskî axaftina xwe wiha dewam kir, “Em wek wezareta Rewşenbîrî û Lawanî a Herema Kurdistanê girîngiyê bi tekiliyên çandî û kulturî didin… Em di wê baweriyê de ne ku çanda me zindî û ektîf nabe, eger giş alî û tev parçeyên Kurdistanê têde beşdar nebin, û em hemû bi hevre bi awayekî aqilane û bi proje ji bo pêşxistina çand û kultura Kurdî hewl nedin”.

Xalit Doski di axaftina xwe de girîngiya hunera sînemayê di civakê de anî ziman û got ku di cîhanê de hemu gel bi vê hunêrê xwe didin nasîn, peyamê xwe bi raya giştî re parve dikin. Doskî got ku “sînema, peyameke siyasî, civakî û netewî ye û her dewlet hewl dide bi rêya vî hunerî peyam û diskursa xwe pêşkêşî gelên din bike û me, wek gelê Kurdistanê pêdivî bi vê yekê he ye”. Doskî di axaftina xwe de derhênerê Kurd Ylmaz Güney û Hemo Begê Nazaryan jî bibîranî û got ku ew pêşniyaz dikin da her sal xelatek bi navê Yılmaz Güney bi derhênerê baştîrîn ê salê werê dayîn.

Xalit Doskî, herweha, got ku di proje û planên wezareta rewşenbîrî û Hukumeta Herema Kurdistanê de girîngî bi van çalakiyan tê dayîn. Doskî got ku bihêzkirina têkiliyên çandî û kulturî di navbera entelijansiya Kurdî, bercestekirina gotareke çandî a netewî û projêyên hevbeş bi hemû parçeyên Kurdistanê û têkiliyên çandî û kulturî bi welat û gelan re jî di planên wan de ne.

Xalit Doskî di dawiya axaftina xwe de anî ziman ku bi van têkilî û projêyên hevbeş ewê bikaribin li himber hêzên mirinxwaz ên li dijî Kurdan bisekinin. Doskî, herweha, got ku, îro li Kurdistan peşmerge û şervanên Kurd li himber hêzên terorîst, li çiyayê Hemrîn, Celewla, Şengal, Kobanê li şuna tev gelên cîhanê ceng dikin û dîrokeke nû ji bo gelê Kurdistanê dinivîsin û ji çeperê şer mizgîniya azadî û serkeftinê didin.

Piştî Wezîrê Rewşenbîrî û Lawayî ê Herema Kurdistan Xalit Doskî, Hevserokê Şaredariya Bajarê Mezin ê Amedê Firat Anlı derket ser dikê û axaftinek kir. Anlı bixêrhatina mevanan kir û kêfxweşiya xwe anî ziman. Firat Anlı got ku ji aliyekî ve ew civînek û çalakiyek hunerî lidardixin û lê ji aliyê din ve her roj şehîd tên heman bajarî. Anlı wiha got, “Ev her du jî rastiya jiyanê ne. Ji aliyekî ve emê din ava tekoşînê de bin, ji aliyekî em ê berxwebidin û ji aliyekî ve jî çand, hûner, rewşenbîrî, nivîs, xemilandina jiyanê bihevre dê bimeşin”

Hevserokê Şaredariya Diyarbekir Fırat Anlı got ku ev gelekî kêfxweşin ku li Başur gelê Kurd statuyek bidestxistiye û ew hêvî dikin gelê Kurd li Rojava jî dê statuyek bidestbixin. Anlı got ku êdî dor ya Bakur e û hevî dikin ku rojekê dê her çar parçê Kurdistanê wek dilekî bihevre lêbixin.

Li ser rojên sînemayê jî Fırat Anlı bilêv kir ku carina mirov nikare bi axaftina derdê xwe bi cîhanê re parve bike an mirovan îkna bike lê bi rêya sînemayê û hûnerê ev yek hesan dibe.

Piştî axaftinan bername bi pêşkêşkirina fîlman dewam kir. Rojên Fîlmên Kurdî dê sê rojan dewam bike.

09.01.2015

 Diyarbekir